რომელი მიდგომა ავირჩიოთ
ფსიქოთერაპიაში უამრავი მიმართულებაა. ყველაზე გავრცელებულია კოგნიტურ-ბიჰევიორული თერაპია (CBT) და ფსიქოდინამი კური მიდგომები, მათ შორის ფსიქოანალიზი. არჩევანი იმაზეა დამოკიდებული, რა გვინდა: კონკრეტული პრობლემის შედარებით სწრაფად მოგვარება თუ მისი სიღრმისეული, არაცნობიერი საწყისის კვლევა.
საკითხი | CBT | ფსიქოანალიზი
ფოკუსი | კონკრეტული პრობლემა და სიმპტომები | არაცნობიერი მიზეზების გაცნობიერება
ფორმატი | სტრუქტურირებული | თავისუფალი, სიღრმისეული კვლევა
ხანგრძლივობა | დაახლოებით 12–16 სესია | ხანგრძლივი; შესაძლოა წლები გაგრძელდეს
რაზე მუშაობს | აზრებზე (სიტუაციის შეფასებაზე) და ქცევაზე | ცნობიერისა და არაცნობიერის ურთიერთობაზე
ვის ერგება | ვისაც კონკრეტულ საკითხზე სწრაფი შედეგი სურს | ვისაც განმეორებადი ტანჯვის ფესვების გაგება სურს
CBT: ABC მოდელი
CBT-ის ხუთი ძირითადი ნაბიჯი: სიტუაცია, შეფასება, პასუხი, ციკლი და ის, რასაც თერაპია ცვლის.
A: სიტუაცია
გარემოება, რომელშიც ვართ. ეს შეიძლება იყოს არა მხოლოდ გარე მოვლენა, არამედ მოგონება ან ფიქრიც.
B: შეფასება
როგორ ხსნის გონება სიტუაციას: სახიფათოა თუ უსაფრთხო, ნაცნობი თუ გაურკვეველი. ეს „ავტომატური აზრებია“, რომლებსაც ჩვეულებრივ ვერ ვამჩნევთ.
C: პასუხი
ემოცია, სხეულის რეაქცია და ქცევა. სწორედ აქ იყრის თავს ის, რაც გვაწუხებს.
ეს ციკლია
პასუხი ამყარებს შემაწუხებელ აზრს და წრე მეორდება. თავის არიდება დროებით ამსუბუქებს, მაგრამ შიშს ინარჩუნებს.
რას ცვლის თერაპია
სიტუაციას ვერ შევცვლით. ვცვლით შეფასებას (B) და ვამოწმებთ, რამდენად რეალურია საფრთხე, როცა თავს აღარ ვარიდებთ.
CBT: როგორ მუშაობს. საფუძველია ABC მოდელი. C არის ის, რის გამოც ადამიანი თერაპევტთან მიდის: შემაწუხებელი ემოცია, სხეულის რეაქცია და ქცევა. შფოთვისას ეს შეიძლება იყოს წუხილი, გულისცემის აჩქარება, ოფლიანობა, წამოხურება, კუჭ-ნაწლავის რეაქცია და სიტუაციისთვის თავის არიდება. A არის სიტუაცია, რომელშიც ეს პასუხი ჩნდება. მათ შორის დგას B: სიტუაციის სუბიექტური შეფასება, რომელსაც გონება მუდმივად და ავტომატურად აკეთებს, ისევე შეუმჩნევლად, როგორც სიარულისას ნაბიჯებს ვდგამთ. თუ გონებამ სიტუაცია ფიზიკურ ან სოციალურ საფრთხედ შეაფასა, ირთვება შფოთვითი პასუხი.
CBT: როდის გამოიყენება. შფოთვითი აშლილობები, მათ შორის პანიკური აშლილობა, სოციალური შფოთვა და გენერალიზებული შფოთვითი აშლილობა, ერთ-ერთი ყველაზე კარგად შესწავლილი სფეროა, სადაც CBT მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ მიდგომად ითვლება. მისი გამოყენება მხოლოდ შფოთვით არ შემოიფარგლება.
CBT: რა ხდება თერაპიაში. სიტუაციას ვერ შევცვლით, ამიტომ მთავარი სამიზნეა B: შეფასების ხელახლა, რაციონალურ კონტექსტში გადახედვა. ემოციასა და სხეულის რეაქციას პირდაპირ ვერ ვაკონტროლებთ, ქცევა კი ნებელობითია. ამიტომ თერაპევტი ადრეულ ეტაპზევე სთავაზობს ადამიანს, შეძლებისდაგვარად აღარ მიმართოს თავის არიდებას და საკუთარი გამოცდილებით შეამოწმოს, მართლა ისეთი საშიშია თუ არა სიტუაცია, როგორადაც აღიქვამს.
CBT: საიდან მოდის. კოგნიტურ-ბიჰევიორულ თერაპიას ორი სათავე აქვს: ელისის რაციონალურ-ემოციური თერაპია და კოგნიტური თერაპია. დღეს CBT მიდგომების მთელი ოჯახია. მასში შედის ქცევის ანალიზზე დაფუძნებული ბიჰევიორული თერაპია, დიალექტიკურ-ბიჰევიორული თერაპია, მიღებაზე დაფუძნებული (Acceptance) თერაპია, მაინდფულნეს-თერაპიები და სქემათერაპია.
Heading 2
ფსიქოანალიზი: როდის მიმართავენ. მაშინ, როცა ფსიქიკური ტანჯვა განმეორებადი და ქრონიკულია, ადამიანმა კი არ იცის მისი ნამდვილი მიზეზი და ჩვეული ახსნები აღარ ჰყოფნის. ფროიდის მიხედვით, გარკვეული ფრუსტრაცია ყველა ადამიანის ცხოვრების ნაწილია; ეს „ჩვეულებრივი უბედურება“ თავისთავად მიმართვის მიზეზი არ არის. მიზეზი ჩნდება, როცა ტანჯვა უჩვეულო მასშტაბს იძენს და ადამიანს ყოველდღიურობით კმაყოფილების მიღებაში უშლის ხელს. მაშინ მთავარი კითხვაა: რატომ ვიტანჯები?
ერთობლივი მუშაობა. ფსიქოანალიზი და სხვა თერაპიული მიდგომები შეიძლება განსხვავებულ მიზნებსა და ფორმატებს ემსახურებოდეს. არჩევანი დამოკიდებულია ადამიანის საჭიროებებსა და შეთანხმებულ თერაპიულ პროცესზე.
ინსაითი და ცვლილება. ერთია იმის გაცნობიერება, საიდან მოდის განმეორებადი შეცდომა ან ტრავმა, მეორე კი ამ ცოდნის ქცევაში გადატანა. მეორეს, როგორც წესი, დიდი დრო სჭირდება. თერაპიული ცვლილება ნელა ხდება, ამიტომ „სამ სესიაში განკურნების“ დაპირებას სიფრთხილით უნდა მოვეკიდოთ.
თერაპიის შედეგი დიდწილად სპეციალისტთან ურთიერთობაზეა დამოკიდებული. ნორმალურია, თუ პირველივე შეხვედრაზე იკითხავ, რა მეთოდით მუშაობს სპეციალისტი, რამდენ ხანს შეიძლება გაგრძელდეს თერაპია და როგორ შეაფასებთ პროგრესს.
ამ გვერდზე მოცემული ინფორმაცია მხოლოდ საინფორმაციო და საგანმანათლებ ლო ხასიათისაა და არ ცვლის კვალიფიციური სპეციალისტის კონსულტაციას, დიაგნოზს ან მკურნალობას. თუ შენ ან სხვა ვინმე უშუალო საფრთხეში ხართ, დაუყოვნებლივ დარეკე 112-ზე.
არტთერაპია: როცა სიტყვები არ კმარა
არტთერაპია ხელოვნების გაკვეთილი არ არის. ეს არის ფსიქოთერაპია, რომელიც ხატვას, მუსიკას, მოძრაობასა და სხვა შემოქმედებით ფორმებს იყენებს იმის გამოსახატავად, რისი თქმაც სიტყვებით ძნელია. ხატვის ცოდნა საჭირო არ არის.
ხელოვნების გაკვეთილი არ არის
ნამუშევრის ესთეტიკური ღირებულება მეორეხარისხოვანია. მთავარია პროცესი და ის, რასაც ნამუშევარი ჩვენზე გვეუბნება.
უსაფრთხო მოგზაურობა
არტთერაპია უსაფრთხო მოგზაურობაა საკუთარი გონების ლაბირინთში: ყველა სიმბოლოსა და მოქმედებას თერაპევტი აკვირდება და მართავს.
სწრაფი გზა არაცნობიერისკენ
სპონტანურ გამოხატვაში ამოდის სიმბოლოები, რომლებთანაც სხვა დროს მხოლოდ სიზმარში გვაქვს წვდომა.
ბევრი ფორმა
ხატვა, მუსიკა, პოეზია, ამბის თხრობა, დრამა, მოძრაობა, თამაში: ფორმა ადამიანის მიხედვით ირჩევა.
ბავშვებისთვის
ბავშვი განცდას სიტყვებით ვერ აყალიბებს. მასთან პირდაპირ გზას თამაშის თერაპია და არტთერაპია ხსნის.
რით განსხვავდება ხელოვნებისგან. პროფესიული ხელოვნება მაყურებელზე ძლიერ ზემოქმედებას ახდენს, მაგრამ პასუხს არ აგებს იმაზე, რა მოჰყვება ამ ზემოქმედებას. არტთერაპიაში პროცესი დაცულია: ყველა ნაბიჯი თერაპიულ ჩარჩოში ხდება. ნებისმიერი ჯანსაღი საქმიანობა, იქნება ეს მებაღეობა, ხატვა თუ ქანდაკება, შვებას გვაძლევს, თუმცა ეს ჯერ არტთერაპია არ არის. არტთერაპია მხოლოდ მაშინ არის დისციპლინა, როცა ფსიქოთერაპიის რომელიმე მიმდინარეობასთან არის დაწყვილებული.
კათარსისი და შემოქმედებითობა. კათარსისი არისტოტელეს ცნებაა: საპირისპირო განცდების შეჯახება, რომელიც გამწმენდ შვებას იწვევს. ფენომენოლოგიური მიდგომის მიზანია, ადამიანში გააღვიძოს მიძინებული შემოქმედებითი ძალა, რომელსაც ბერძნულად „პოიესისი“ ეწოდება. მისი დაბრუნება ნიშნავს, რომ ადამიანს კვლავ შეუძლია შეცვალოს საკუთარი თავიც და გარემოც.
მიმდინარეობები. კოგნიტურ არტთერაპიაში პროცესი თავიდანვე ცნობიერია: თერაპევტი წინასწარ აძლევს დავალებას, გამოისახოს კონკრეტული მოვლენა, ტრავმა ან გრძნობა, და მარტივი ჩანახატიც კი ანალიზის დამხმარე ხდება. ანალიტიკური არტთერაპია ნამუშევარს ფსიქოანალიტიკური, უმეტესად იუნგიანური ჭრილით კითხულობს და არქეტიპებს, მითებისა და ზღაპრების სიმბოლოებს ეყრდნობა. ფენომენოლოგიური, ექსპრესიული არტთერაპია მულტიმოდალურია: ხელოვნების ყველა ფორმას იყენებს და კითხულობს, რას ნიშნავს სიმბოლო კონკრეტული ადამიანის პირად გამოცდილებაში.
სომატური არტთერაპია: სხეულის ენა
სომატური არტთერაპია სხეულის შეგრძნებებიდან იწყებს: ტკივილი, სიცარიელე ან შფოთვა ჯერ ფურცელზე გადადის, შემდეგ სიტყვებში.
რა არის. ეს ინტეგრაციული მიმდინარეობაა, რომელიც აერთიანებს სხეულზე ორიენტირებული ფსიქოთერაპიის პრინციპებს, არტთერაპიასა და ფსიქოდინამიკურ ხედვას. ტრადიციული არტთერაპია წარმოსახვასა და სურათხატებს ეყრდნობა, აქ კი შემოქმედების წყარო სხეულის შეგრძნებებია.
როგორ მიდის პროცესი. მუშაობა „ქვემოდან ზემოთ“ მიდის: სიმპტომიდან მის საზრისამდე. ადამიანი თანდათან იგებს, რატომ გაჩნდა სიმპტომი და რას ამბობს ის. შექმნილ გამოსახულებებს ნაბიჯ-ნაბიჯ ემატება სიტყვები, და ის, რაც მანამდე მხოლოდ სხეულში იყო, ენაში იბადება
ვის ეხმარება. ადამიანს, რომელიც ზუსტად ვერ ასახელებს, რა აწუხებს, მაგრამ აქვს სხეულებრივი სიმპტომები, ფსიქოსომატური ჩივილები ან სიცარიელის ქრონიკული განცდა. ასევე მას, ვინც ფსიქოთერაპიას ერიდება, რადგან არ იცის, რა და როგორ მოყვეს. ასეთ ადამიანებს ხშირად უადვილდებათ ფურცელზე ფიქრი: ჯერ ქმნიან ტკივილის, სიცარიელის ან შფოთვის გამოსახულებას და მხოლოდ შემდეგ უჩნდებათ განცდა, რომ ამაზე ლაპარაკი შეუძლიათ.
Heading 2
როგორ ავირჩიოთ
პირველი ნაბიჯი იმის გაცნობიერებაა, რომ დახმარება გვჭირდება. შემდეგ ვწყვეტთ, ვის მივმართოთ და რომელი მეთოდით, რაც ჩვენს ინფორმირებულობაზეა დამოკიდებული. მეთოდები ერთმანეთისგან მეთოდოლოგიით და თერაპევტსა და პაციენტს შორის ურთიერთობის სტილით განსხვავდება.
თუ მეთოდი არ მოგვერგო
თუ ერთმა მიდგომამ სასურველი შედეგი არ მოგვცა, სხვა მეთოდის ან სხვა სპეციალისტის ცდა ჩვეულებრივი პროცესია. ეს არ ნიშნავს, რომ დამნაშავეა სპეციალისტი ან მეთოდი; შედეგი ბევრ ფაქტორზეა დამოკიდებული.
დისკომფორტი პროცესის ნაწილია
თერაპია ხშირად ეხება მტკივნეულ მოვლენებსა და ტრავმულ გამოცდილებას, ამიტომ თავდაპირველი შინაგანი დისკომფორტი ბუნებრივია. მას საბოლოოდ შვება მოჰყვება, რასაც თერაპიულ ეფექტს ვუწოდებთ. კარგი თერაპევტი ამას წინასწარ ხსნის, რომ პაციენტი დაბნეული არ დარჩეს.